Wielu mężczyzn zgłasza się do lekarza dopiero wtedy, gdy pojawiają się wyraźne dolegliwości. Tymczasem nadciśnienie, cukrzyca, zaburzenia lipidowe, choroby nerek oraz niektóre nowotwory mogą przez długi czas rozwijać się bez charakterystycznych objawów. Regularne badania profilaktyczne pozwalają wcześniej zauważyć nieprawidłowości i wdrożyć odpowiednie postępowanie.
Nie istnieje jednak jeden zestaw badań, który każdy mężczyzna powinien wykonywać co roku. Zakres i częstotliwość kontroli zależą od wieku, wyników wcześniejszych badań, trybu życia, przyjmowanych leków oraz chorób występujących w rodzinie. Innego planu potrzebuje zdrowy dwudziestolatek, a innego mężczyzna po pięćdziesiątce, który pali papierosy, ma nadwagę lub rodzinną historię chorób serca.
Od czego zacząć profilaktykę?
Podstawą powinien być okresowy bilans zdrowia przeprowadzany w poradni podstawowej opieki zdrowotnej. Taka wizyta nie ogranicza się do pobrania krwi. Powinna obejmować rozmowę o stylu życia, obciążeniach rodzinnych, samopoczuciu psychicznym, paleniu tytoniu, spożywaniu alkoholu, aktywności fizycznej oraz dotychczasowych chorobach.
Od 2025 roku osoby ubezpieczone w NFZ, które ukończyły 20 lat, mogą korzystać z programu „Moje Zdrowie”. Osoby w wieku 20–49 lat mogą przystąpić do niego co pięć lat, a osoby po 50. roku życia co trzy lata. Program obejmuje ankietę, badania, wizytę podsumowującą oraz przygotowanie indywidualnego planu zdrowotnego.
Profilaktyka nie powinna jednak polegać wyłącznie na czekaniu na termin kolejnego bilansu. Jeżeli pojawią się niepokojące objawy albo wyniki wcześniejszych badań były nieprawidłowe, lekarz może zalecić znacznie częstsze kontrole.
Pomiar ciśnienia tętniczego
Regularne sprawdzanie ciśnienia jest jednym z najprostszych, a jednocześnie najważniejszych elementów profilaktyki. Nadciśnienie często nie powoduje żadnych dolegliwości. Nieleczone może zwiększać ryzyko chorób serca, udaru mózgu oraz uszkodzenia nerek. Samopoczucie nie pozwala więc wiarygodnie ocenić, czy ciśnienie jest prawidłowe.
Pomiar wykonywany w gabinecie może zostać uzupełniony kontrolami domowymi, szczególnie gdy uzyskany wynik jest podwyższony, mężczyzna ma nadwagę, cukrzycę, choroby nerek albo rodzinną historię nadciśnienia. Pojedynczy nieprawidłowy pomiar nie zawsze oznacza chorobę, dlatego wyniki zazwyczaj należy oceniać na podstawie kilku prawidłowo przeprowadzonych kontroli.
Podczas wizyty profilaktycznej warto również sprawdzić tętno. Nietypowo szybka, wolna lub nieregularna praca serca może wymagać dalszej diagnostyki.
Masa ciała i obwód pasa
Samo ważenie nie daje pełnej informacji o ryzyku zdrowotnym. Znaczenie mają również wzrost, wskaźnik masy ciała oraz obwód pasa. Nadmiar tkanki tłuszczowej gromadzącej się w okolicy brzucha może być związany ze zwiększonym ryzykiem cukrzycy typu 2, nadciśnienia i chorób układu krążenia.
W programie „Moje Zdrowie” podczas wizyty podsumowującej mierzone są między innymi masa ciała, wzrost, ciśnienie i tętno. Wyniki zestawia się z informacjami o aktywności fizycznej, diecie, paleniu oraz innych czynnikach ryzyka.
Nagła, niewyjaśniona utrata masy ciała również wymaga uwagi. Nie należy traktować jej jako korzystnego efektu, jeśli nie wynika ze zmiany sposobu żywienia lub aktywności.
Glukoza i profilaktyka cukrzycy
Badanie stężenia glukozy pomaga wykryć zaburzenia gospodarki węglowodanowej. W zależności od sytuacji lekarz może zalecić oznaczenie glukozy na czczo, hemoglobiny glikowanej albo wykonanie doustnego testu obciążenia glukozą.
Szczególnie ważna jest kontrola u mężczyzn z nadwagą, otyłością, nadciśnieniem, małą aktywnością fizyczną, nieprawidłowym lipidogramem oraz cukrzycą występującą w najbliższej rodzinie. Przewlekle podwyższony poziom glukozy może z czasem uszkadzać naczynia krwionośne, nerwy, nerki, oczy i serce.
Glukoza należy do podstawowego pakietu badań wykonywanych w programie „Moje Zdrowie”. Jeżeli wynik jest nieprawidłowy, dalszy harmonogram kontroli powinien ustalić lekarz.
Lipidogram
Lipidogram obejmuje zazwyczaj cholesterol całkowity, frakcje LDL i HDL oraz triglicerydy. Wyniki pomagają ocenić ryzyko miażdżycy, zawału serca i udaru mózgu. Nie powinno się interpretować ich wyłącznie poprzez porównanie z zakresem laboratoryjnym. Docelowy poziom cholesterolu LDL zależy między innymi od całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego.
Na ocenę ryzyka wpływają także wiek, ciśnienie, palenie papierosów, masa ciała, cukrzyca, choroby nerek i wcześniejsze incydenty sercowo-naczyniowe. W programie „Moje Zdrowie” lipidogram jest częścią podstawowego pakietu, a u wybranych osób po 40. roku życia może zostać przeprowadzona dodatkowa ocena z wykorzystaniem odpowiedniej skali ryzyka.
U zdrowego młodego mężczyzny z prawidłowymi wynikami badanie nie zawsze musi być powtarzane każdego roku. Częstsze kontrole mogą być jednak potrzebne przy podwyższonym cholesterolu, leczeniu farmakologicznym, cukrzycy lub chorobach serca.
Morfologia krwi
Morfologia pozwala ocenić między innymi liczbę czerwonych i białych krwinek oraz płytek krwi. Może pomóc w wykrywaniu niedokrwistości, zaburzeń odporności, infekcji i niektórych chorób układu krwiotwórczego.
Nie każda niewielka nieprawidłowość oznacza poważną chorobę. Wynik powinien być analizowany razem z objawami, przyjmowanymi lekami i wcześniejszymi badaniami. Morfologia znajduje się w podstawowym pakiecie programu „Moje Zdrowie”.
Szczególnym wskazaniem do konsultacji mogą być przewlekłe osłabienie, bladość, częste infekcje, nietypowe siniaki, przedłużające się krwawienia, nocne poty lub niewyjaśniona utrata masy ciała.
Kontrola nerek i badanie moczu
Choroby nerek przez długi czas mogą rozwijać się bez bólu i innych wyraźnych objawów. Do podstawowej oceny ich pracy wykorzystuje się oznaczenie kreatyniny wraz z wyliczeniem eGFR oraz badanie ogólne moczu.
Kontrola jest szczególnie istotna u osób z cukrzycą, nadciśnieniem, chorobami serca, otyłością oraz rodzinną historią chorób nerek. Częstszego monitorowania mogą wymagać także mężczyźni przyjmujący leki wpływające na pracę nerek.
Kreatynina z eGFR oraz badanie ogólne moczu należą do podstawowego zakresu programu „Moje Zdrowie”.
Krew w moczu, ból podczas oddawania moczu, obrzęki, znaczna zmiana ilości moczu lub utrzymujące się pienienie nie powinny czekać na termin badania profilaktycznego.
TSH i kontrola tarczycy
TSH jest podstawowym badaniem służącym do oceny funkcjonowania tarczycy. Choć zaburzenia pracy tego gruczołu częściej rozpoznaje się u kobiet, występują one również u mężczyzn.
Do możliwych objawów należą między innymi niewyjaśnione zmiany masy ciała, stałe zmęczenie, nadmierna senność, nietolerancja zimna lub ciepła, kołatanie serca, drżenie rąk, problemy ze snem i zaburzenia koncentracji.
TSH znajduje się w podstawowym pakiecie programu „Moje Zdrowie”. Dalsze badania, na przykład oznaczenie hormonów tarczycy lub przeciwciał, wykonuje się wtedy, gdy istnieją ku temu wskazania. (Pacjent)
Próby wątrobowe i badanie w kierunku HCV
Oznaczenie enzymów wątrobowych nie musi być wykonywane jednakowo często przez każdego zdrowego mężczyznę. Jest szczególnie przydatne przy otyłości, cukrzycy, regularnym spożywaniu alkoholu, przyjmowaniu określonych leków oraz podejrzeniu chorób wątroby.
W zależności od odpowiedzi udzielonych w ankiecie program „Moje Zdrowie” może obejmować oznaczenie ALAT, ASPAT i GGTP. U osób z odpowiednimi czynnikami ryzyka dostępne jest również badanie przeciwciał anty-HCV.
Prawidłowy wynik enzymów nie zawsze wyklucza wszystkie choroby wątroby. Interpretacja powinna uwzględniać styl życia, masę ciała, wyniki badań obrazowych i inne parametry laboratoryjne.
Profilaktyka raka jelita grubego
Rak jelita grubego może we wczesnym stadium nie powodować charakterystycznych objawów. Jednym z najważniejszych badań profilaktycznych jest kolonoskopia, ponieważ pozwala obejrzeć jelito, pobrać wycinki oraz usunąć część polipów, zanim przekształcą się w nowotwór.
Z bezpłatnego programu badań przesiewowych NFZ mogą korzystać osoby w wieku 50–65 lat, które w ciągu ostatnich 10 lat nie miały kolonoskopii. Program jest również przeznaczony dla osób w wieku 40–49 lat, jeśli u ich najbliższego krewnego rozpoznano raka jelita grubego. Do skorzystania z programu nie jest potrzebne skierowanie.
Poza kolonoskopią lekarz może zalecić badanie kału na krew utajoną. Dodatni wynik nie oznacza automatycznie nowotworu, ale wymaga dalszej diagnostyki.
Krew w stolcu, utrzymująca się zmiana rytmu wypróżnień, niedokrwistość, przewlekłe bóle brzucha lub niewyjaśnione chudnięcie nie są sytuacją przesiewową. Wymagają zgłoszenia się do lekarza niezależnie od wieku i terminu ostatniej kolonoskopii.
PSA i profilaktyka raka prostaty
PSA jest białkiem oznaczanym we krwi, którego stężenie może wzrastać w przypadku raka prostaty, ale także przy łagodnym rozroście gruczołu, zapaleniu lub po niektórych zabiegach. Nie jest więc testem, który samodzielnie potwierdza albo wyklucza nowotwór.
Europejskie Towarzystwo Urologiczne zaleca, aby decyzja o wczesnym oznaczeniu PSA była podejmowana świadomie i z uwzględnieniem indywidualnego ryzyka. Rozmowę o badaniu można rozpocząć około 50. roku życia. Wcześniejsze badanie może być odpowiednie między innymi od 45. roku życia u mężczyzn z obciążającym wywiadem rodzinnym oraz od 40. roku życia u nosicieli mutacji BRCA2. Kolejne terminy ustala się na podstawie wyniku i całkowitego ryzyka, a nie automatycznie w identycznym odstępie u wszystkich.
W polskim programie „Moje Zdrowie” PSA jest częścią rozszerzonego pakietu dla mężczyzn po 50. roku życia. Nieprawidłowy wynik może wymagać powtórzenia badania, konsultacji urologicznej, rezonansu magnetycznego lub innych procedur dobranych przez lekarza.
Trudności w oddawaniu moczu, obecność krwi w moczu, ból lub nagłe zatrzymanie moczu wymagają diagnostyki i nie powinny być traktowane wyłącznie jako wskazanie do profilaktycznego oznaczenia PSA.
Samobadanie jąder
Rak jądra występuje przede wszystkim u młodszych mężczyzn, często między 20. a 39. rokiem życia. NFZ zachęca, aby już od okresu dojrzewania regularnie zwracać uwagę na wygląd i budowę jąder.
Samobadanie najlepiej wykonywać po ciepłej kąpieli lub prysznicu, gdy skóra moszny jest rozluźniona. Należy sprawdzić, czy nie pojawiło się stwardnienie, guzek, powiększenie jednego jądra, zmiana jego ciężaru albo nietypowe uczucie ciągnięcia.
Jądra naturalnie mogą nie być identycznej wielkości i jedno z nich zwykle znajduje się nieco niżej. Każda nowa, utrzymująca się zmiana powinna jednak zostać oceniona przez lekarza. Samobadanie nie zastępuje USG ani konsultacji urologicznej.
Badania płuc u palaczy
Rutynowe wykonywanie RTG klatki piersiowej u wszystkich zdrowych mężczyzn nie jest skutecznym zamiennikiem właściwego programu przesiewowego. U osób z wysokim ryzykiem raka płuca wykorzystuje się niskodawkową tomografię komputerową.
Polski program profilaktyki raka płuca jest kierowany przede wszystkim do wieloletnich palaczy i byłych palaczy w wieku 55–74 lat. W określonych sytuacjach mogą kwalifikować się także osoby od 50. roku życia, jeśli występują dodatkowe czynniki ryzyka.
Kryteria oraz dostępność badań mogą zależeć od aktualnej organizacji programu, dlatego najlepiej zapytać lekarza POZ lub placówkę realizującą niskodawkową tomografię. Najważniejszym działaniem zmniejszającym ryzyko pozostaje zaprzestanie palenia.
Przewlekły kaszel, krwioplucie, duszność, ból w klatce piersiowej, nawracające zapalenia płuc lub niewyjaśnione chudnięcie wymagają diagnostyki bez czekania na badanie przesiewowe.
Kontrola znamion skórnych
Mężczyźni powinni regularnie oglądać skórę, w tym plecy, skórę głowy, uszy, stopy oraz miejsca trudno dostępne. Szczególnej uwagi wymagają znamiona, które zmieniają wielkość, kształt lub kolor, mają nierówne brzegi, krwawią, swędzą albo wyraźnie różnią się od pozostałych.
Częstotliwość badania dermatoskopowego należy dostosować do ryzyka. Regularniejsze kontrole mogą być potrzebne osobom z licznymi znamionami, jasną karnacją, historią oparzeń słonecznych, obciążeniem rodzinnym lub przebytym nowotworem skóry.
Nowa albo szybko zmieniająca się zmiana powinna zostać oceniona przez dermatologa niezależnie od terminu ostatniej kontroli.
Wzrok, słuch i zdrowie jamy ustnej
Profilaktyka obejmuje nie tylko badania krwi. Regularne wizyty stomatologiczne pozwalają wcześniej wykryć próchnicę, choroby dziąseł, nieprawidłowości błony śluzowej oraz zmiany wymagające dalszego sprawdzenia.
Kontrola okulistyczna jest szczególnie ważna u mężczyzn z wadą wzroku, cukrzycą, nadciśnieniem, obciążeniem jaskrą lub pogorszeniem ostrości widzenia. Po 40. roku życia częściej pojawiają się problemy z widzeniem z bliska, ale każda nagła zmiana widzenia wymaga pilnej konsultacji.
Badanie słuchu warto rozważyć przy pracy w hałasie, częstym używaniu głośnych słuchawek, szumach usznych albo trudnościach ze zrozumieniem mowy.
Zdrowie psychiczne również wymaga profilaktyki
Bilans zdrowia powinien obejmować także pytania o nastrój, sen, napięcie, przewlekły stres, używanie alkoholu i innych substancji oraz funkcjonowanie w pracy i relacjach. Ankieta programu „Moje Zdrowie” zawiera pytania dotyczące rozpoznawania ryzyka depresji, a u wybranych osób po 60. roku życia może zostać przeprowadzona ocena funkcji poznawczych.
Utrzymujące się przygnębienie, utrata zainteresowań, zaburzenia snu, drażliwość, problemy z koncentracją lub sięganie po alkohol w celu poradzenia sobie z emocjami są wystarczającym powodem do rozmowy z lekarzem lub psychologiem.
Myśli o odebraniu sobie życia albo zrobieniu sobie krzywdy wymagają natychmiastowego szukania pomocy, a nie oczekiwania na planową wizytę profilaktyczną.
Badania w kierunku zakażeń przenoszonych drogą płciową
Badania w kierunku HIV, kiły, wirusowych zapaleń wątroby oraz innych zakażeń należy dobierać do indywidualnego ryzyka. Wskazaniem może być kontakt seksualny bez zabezpieczenia, nowy lub wielu partnerów, kontakt z krwią, używanie wspólnych igieł albo rozpoznanie zakażenia u partnera.
Brak objawów nie wyklucza zakażenia. Testowanie jest elementem odpowiedzialnej profilaktyki, a nie powodem do wstydu. Zakres badań i odpowiedni moment ich wykonania warto ustalić z lekarzem lub punktem konsultacyjno-diagnostycznym.
Jak może wyglądać prosty plan profilaktyki?
Mężczyzna przed 40. rokiem życia powinien przede wszystkim znać swoje ciśnienie, masę ciała, obwód pasa, poziom glukozy i lipidów oraz zwracać uwagę na skórę i jądra. Istotne są też regularne kontrole stomatologiczne, ocena zdrowia psychicznego i badania związane z indywidualnymi czynnikami ryzyka.
Po 40. roku życia wzrasta znaczenie dokładniejszej oceny ryzyka sercowo-naczyniowego. Warto systematycznie kontrolować ciśnienie, glukozę, lipidogram, funkcję nerek i masę ciała. Palacze powinni porozmawiać z lekarzem nie tylko o stanie płuc, lecz także o skutecznych metodach rzucenia palenia.
Po 50. roku życia do planu dochodzi rozmowa o oznaczaniu PSA oraz profilaktyka raka jelita grubego. Przy rodzinnym występowaniu nowotworów, chorób serca lub innych poważnych schorzeń część badań należy rozpocząć wcześniej.
Program „Moje Zdrowie” zapewnia obecnie podstawowy pakiet obejmujący morfologię, glukozę, kreatyninę z eGFR, lipidogram, TSH oraz badanie moczu. Dodatkowe badania, takie jak PSA, próby wątrobowe, anty-HCV lub lipoproteina(a), są dobierane na podstawie wieku i czynników ryzyka.
Czy warto robić szeroki pakiet badań co roku?
Większa liczba badań nie zawsze oznacza lepszą profilaktykę. U zdrowej osoby wykonywanie wielu przypadkowych oznaczeń może prowadzić do wykrywania nieistotnych odchyleń, niepotrzebnego stresu i dalszych procedur, które nie przynoszą rzeczywistej korzyści.
Znacznie lepszym rozwiązaniem jest indywidualny plan ustalony na podstawie wieku, wcześniejszych wyników, obciążeń rodzinnych i stylu życia. Lekarz może zdecydować, że część badań należy wykonywać częściej, inne raz na kilka lat, a niektóre jedynie przy określonych objawach.
Badania profilaktyczne są przeznaczone przede wszystkim dla osób bez objawów. Jeżeli pojawia się ból w klatce piersiowej, krwiomocz, krew w stolcu, guzek jądra, niewyjaśnione chudnięcie, duszność, przewlekła gorączka lub inny niepokojący sygnał, potrzebna jest diagnostyka, a nie czekanie na kolejny rutynowy bilans.
Regularna profilaktyka nie musi oznaczać częstych wizyt u wielu specjalistów. Najważniejsze są systematyczne kontrole podstawowych parametrów, korzystanie z właściwych badań przesiewowych oraz szybkie reagowanie na niepokojące zmiany. Dobrym punktem wyjścia jest rozmowa z lekarzem POZ i przygotowanie planu dopasowanego do wieku, stanu zdrowia oraz indywidualnego ryzyka.
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji lekarskiej.
